Het succes van Stoner

Een heruitgave van een vergeten Amerikaans boek uit 1965 leidt tot oplagecijfers zoals men die in ons land zelden ziet. Meer dan 150.000 exemplaren vonden tot nu toe hun weg naar het Nederlandse lezerspubliek. En dat is opvallend voor een boek dat door z’n trage verteltempo niet alleen wat gedateerd aandoet anno nu, maar ook nog eens een onopvallende hoofdpersoon met een onsuccesvol leven tot onderwerp heeft. Het soort leven dat je niet op Facebook etaleert. William Stoner studeert en doceert vervolgens zijn leven lang Engelse letterkunde aan de universiteit van Missouri, maar zonder ooit echt een carrière op te bouwen. Zijn huwelijk is een mislukking, zijn enige dochter raakt van hem vervreemd, zijn liefdesrelatie met een veel jongere studente wordt gedwarsboomd. Uiteindelijk sterft hij in anonimiteit.

Een vergeten parel

John Williams schreef dit boek in 1965. Nadat zeven uitgevers het manuscript hadden afgewezen, gaf Viking Press het uit. Er werden slechts 2000 exemplaren verkocht. Aan de ontvangst destijds lag dat overigens niet: die was positief. Williams’ volgende roman, Snow (1972), werd bekroond met de National Book Award. Naar aanleiding van de hernieuwde aandacht voor de auteur en daarmee voor zijn eerdere werk vroeg een journalist van The Financial Times zich over Stoner af: ‘Why isn’t this book more famous?’ Sindsdien zijn er elk decennium wel journalisten geweest die zijn oeuvre bejubelden en uitgevers die herdrukken lieten verschijnen. Een doorbraak bleef echter uit.

Tot in 2006 Stoner werd heruitgegeven in de klassiekerreeks van de New York Review of Books. Er volgden extatische kritieken, zoals die ene van The New York Times die nu op het omslag van de Nederlandse vertaling prijkt: ‘Een perfecte roman, zo prachtig verteld, zo schitterend geschreven en zo hartverscheurend dat hij je de adem beneemt.’ De verkoop begon te lopen. Acteur Tom Hanks zei er iets over, dat helpt ook.

Twee jaar geleden was uitgever Oscar van Gelderen van het Nederlandse uitgeefhuis Lebowski Publishers in New York en kwam met het boek in aanraking. Hij las het in één nacht uit en was overdonderd:

‘Soms, heel soms, krijg je als uitgever een boek in handen, out of the blue, een boek dat je wegblaast, dat je verbijstert, dat je in je diepste wezen raakt, en doet beseffen waarom het nobele beroep van uitgever het mooiste vak op de wereld is. Een boek dus, waarvan je na lezing denkt: dit moet iedereen lezen.’

Dit schreef hij in een brief die hij, vergezeld van een leesexemplaar, aan alle boekhandels stuurde. Hij had de rechten voor een luttele 2500 dollar gekocht en het werk in zijn catalogus op nummer 1 gezet. Inmiddels was het boek ook al in Israël en Frankrijk in vertaling verschenen, met succes.

Marketing

Van Gelderen besluit de roman niet als een typische klassieker uit te geven. Hij kiest voor een onconventioneel omslag. Waar we in de lange, wat klunzige gestalte op het omslag van de Amerikaanse editie uit 2006 de jonge Stoner moeiteloos herkennen, zou de kop van een oude, gekerfde man zowel van een wijze Griek als van een Amsterdamse zwerver kunnen zijn. Maar de nieuwsgierigheid is gewekt. Je wilt weten wat er met die man is en pakt het boek op van de stapel. Ontwerpbureau Dog and Pony won er de Libris Beste Boekomslag van 2012 mee.   

Dat iconische beeld doet het goed. Onder andere in een campagne via social media, waarin beeld uiteindelijk belangrijker is dan tekst. Een aanbeveling in DWWD doet de rest. Op de site www.stoner.nu verzamelt Lebowski alle lof over Stoner: van Grunbergs ‘Voetnoot’ in de Volkskrant – ‘Als u een boek wilt lezen dat uw leven gaat veranderen, lees dan Stoner’ – tot tweets van bekende en minder bekende Nederlanders dat ze met Stoner naar bed gaan. Vanaf dat moment verkoopt het boek zichzelf.

Een goede marketing kan de aandacht op een titel vestigen, uiteindelijk moet die wel zelf iets te bieden hebben. De vraag blijft dan ook waarom juist dit boek zo’n succes werd. Er gebeurt immers niet veel in de roman. De uitgever wijst daar nota bene op in de flaptekst:

‘Stoner is een onwaarschijnlijk mooi geschreven roman over het weinig opzienbarende leven van een weinig opzienbarende man.’

En ook critici benadrukken het, zoals Auke Hulst in NRC Handelsblad:

‘Een spectaculair onspectaculaire roman over het leven van een weinig opmerkelijke man, vormgegeven in bijna perfecte en precieze taal, met een ingetogen wijsheid die de ziel raakt.’

Het aantrekkelijke zit dus in de stijl en de wijze van vertellen. Maar die is kalm en mist het hoge vertelritme waaraan we inmiddels gewend zijn. Joost Houtman vraagt zich in De Morgen daarom af of we na de culinaire hype van slow food nu toe zijn aan de literaire variant van slow reading.

De kern van het leven

Ook de roman zelf wekt al op de eerste pagina de suggestie dat er een onbeduidend leven beschreven gaat worden. In enkele droge en ontmoedigende zinnen vat Williams de loopbaan van de hoofdpersoon samen:

‘Hij kreeg geen hogere functie dan die van universitair docent, en weinig studenten konden zich hem na afloop van zijn colleges duidelijk voor de geest halen.’

Om vervolgens driehonderd pagina’s lang te wijden aan dat leven van William Stoner, van zijn geboorte in 1891 tot aan zijn dood in 1956. Met grote precisie beschrijft hij zijn eenzame jeugd in een arm boerengezin, zijn ontluikende liefde voor de Engelse literatuur, de ontmoeting met zijn vrouw Edith, hun huwelijk dat al snel een vergissing blijkt, haar lethargie waardoor hij de zorg voor hun dochtertje Grace op zich neemt. Maar ook de besloten academische wereld, zijn studievrienden van wie er één omkomt tijdens de Eerste Wereldoorlog, zijn liefdesverhouding met Katherine Driscoll, zijn lafheid soms, zijn trouw.

En langzaam dringt al lezende het besef tot je door dat niet de mislukking bepalend is voor het leven van Stoner, maar de liefde. Liefde voor de jonge Edith, voor zijn dochter, voor Katherine. Maar bovenal liefde voor zijn vak, het doceren van literatuur.

‘Hij was bezig met datgene waarmee hij bezig wilde zijn, hij had enige aanleg voor wat hij deed, hij had een zeker mate van inzicht in het belang van de taak die hij vervulde.’

Aldus de auteur in een van de zeldzame interviews die hij heeft gegeven. Dit gevoel voor een vak verschaft Stoner zijn identiteit, maakt hem tot wie hij is.

Op zijn sterfbed – een prachtige en vooral ontroerende scène – realiseert Stoner zich dat een gevoel van vergeefsheid samenhangt met gekoesterde verwachtingen. Maar ook dat dat gevoel geen recht doet aan het leven zoals dat door hem is geleefd. En plotseling ‘werd hij zich van zijn eigen identiteit bewust, en hij voelde de kracht ervan. Hij was zichzelf, en hij wist wat hij was geweest.’

Dit inzicht relativeert het belang van succes of falen, van geluk of ongeluk. Het verzoent met het leven zoals het was. Zeker in deze tijden van crisis, zeker in een wereld gedomineerd door social media waarin veel om de buitenkant draait, is dit pleidooi voor authenticiteit voor veel lezers een hart onder de riem.

Het succes herhaald?

Deze week is bij Lebowski Publishers de Nederlandse vertaling van Butcher’s Crossing verschenen, eveneens van de hand van John Williams. De marketing van deze westernroman speelt uiteraard handig in op het succesverhaal van Stoner. En misschien is Butcher’s Crossing zelfs wel het betere boek van de twee. Maar of het succes van Stoner geëvenaard zal worden, betwijfel ik. Want dat ligt uiteindelijk niet besloten in de hoge verkoopcijfers van het boek, maar in het leven van de hoofdpersoon, dat aan tienduizenden mensen troost heeft geboden. 

Met de nachttrein naar…

U heeft de gedachte vast weleens, ’s ochtends op weg naar uw werk: als ik vandaag eens niet ga en de trein naar Parijs neem? Of rigoureuzer nog: een bed & breakfast in Italië begin? U mijmert nog wat over de schoonheid van de lichtstad, de rust van het Toscaanse platteland, en begint vervolgens gewoon aan een nieuwe werkdag.

Raimund Gregorius heeft deze gedachte nog nooit gehad. Al meer dan dertig jaar komt hij ’s ochtends om precies kwart voor acht van de Bundesstrasse de Kirchenfeldbrücke op gelopen, op weg naar het Bernse gymnasium waar hij oude talen doceert. En toch doet Gregorius waar u en ik slechts over dromen: hij verlaat midden in een les het klaslokaal en neemt de nachttrein naar Lissabon.

Bern

Deze hoofdpersoon uit Pascal Merciers bestseller Nachttrein naar Lissabon (2004) is een saaie man. Op het gymnasium noemen ze hem Papyrus. Hij onderwijst dode talen: de onveranderlijkheid daarvan geeft hem houvast. Evenals zijn zwart-wit-tv en bril met jampotglazen. Hij is 57 jaar.

Dan raakt hij gefascineerd door die vrouw op de brug, om kwart voor acht ’s ochtends. Ze is Portugese, en de klank van dat ene woord – Português – zindert nog lang in hem na. De vrouw lijkt te willen springen. Gregorius snelt op haar toe, zij schrijft een telefoonnummer op zijn voorhoofd. Natgeregend loopt ze vervolgens met hem mee naar de school, naar het lokaal, zit een tijdje achter in de klas en vertrekt stilletjes nog voor de bel.

En even later loopt ook Gregorius weg uit het klaslokaal, weg uit zijn vertrouwde leven. Niet de mysterieuze Portugese achterna – het telefoonnummer dat hij inmiddels van zijn voorhoofd heeft overgeschreven in zijn notitieboekje, zal in de rest van de roman niet gebeld worden. Hij gaat op zoek naar de Portugese arts en schrijver Amadeu Inácio de Almeida Prado, van wie hij diezelfde dag een boek in handen heeft gekregen. De boekhandelaar heeft hem er enkele zinnen uit voorgelezen, Gregorius was betoverd door de klank van het Portugees en getroffen door de vertaling ervan:

‘Als het zo is dat wij slechts een klein deel kunnen leven van wat er in ons zit – wat gebeurt er dan met de rest?’

De boekhandelaar doet hem het boek cadeau. De auteur ervan blijkt bij aankomst in Lissabon reeds jaren overleden.

Lissabon

Wat volgt op deze enigszins gekunstelde gebeurtenissen, is een al even gekunstelde, detectiveachtige zoektocht naar het leven van deze Prado. Via een reeks uiterst onwaarschijnlijke ontmoetingen met mensen die hem gekend hebben, leert Gregorius meer over diens leven. Via fragmenten uit Prado’s boek krijgt hij inzicht in diens gedachten. Dat gedachtegoed blijkt interessanter dan dat van de leraar; zijn zelfkennis groter. Daarmee overschaduwt Prado Gregorius als hoofdpersoon. En maskeert het speurwerk naar de schrijvende arts de dieperliggende reden van Gregorius’ vertrek: de zoektocht naar dat andere deel van zijn leven.

Terwijl Gregorius lange gesprekken voert met allerhande personen en eindeloze passages leest uit Prado’s memoires (door hemzelf kennelijk moeiteloos uit het Portugees vertaald), raakt hij aan een veelheid onsamenhangende filosofische thema’s die elke kern lijken te missen. De lezer wacht intussen tevergeefs op een moment van inzicht. Om vele bladzijden later te beseffen dat de zoektocht Gregorius geen winst oplevert, maar enkel verlies. De nieuwe bril die hij zich in Lissabon laat aanmeten, biedt hem slechts heel even een nieuwe blik. Een kortstondig moment terug in Bern doet hem beseffen dat hij niet meer terug kan naar het leven waarin hij eigenlijk helemaal niet zo ongelukkig was. Uiteindelijk krijgt hij last van duizelingen en keert hij voor onderzoek terug naar huis. Op weg naar het ziekenhuis belooft zijn oude oogarts hem een recept uit te schrijven mocht dat nodig zijn: ‘“Wat, als ze iets ergs vinden?” vroeg Gregorius. “Iets waardoor ik mijzelf verlies?”’

En zo wil de ironie dat de leraar dode talen via de klanken van een levende taal terechtkomt bij een dode schrijver. Dat hij, op zoek naar het onbekende deel van zijn eigen leven, dat van Prado tot leven wekt. Dat zijn oude angsten – om blind te worden – plaatsmaken voor nieuwe – om zichzelf te verliezen. Dat hij zich verliest in Prado, en zichzelf daarbij misloopt.

Huis

Als u dus weer eens door het verlangen wordt bevangen de trein naar onbekende bestemming te nemen, reis dan gewoon door naar uw werk en verheug u op een avond met een goed boek. Lees dan wel een ander boek dan Nachttrein naar Lissabon.

Lief

Ik werd verliefd. Ineens. En heel erg. Het was kort voor mijn verjaardag en op mijn verjaardag gaf hij mij een boek. Onzichtbaar, van Paul Auster. Met op de achterkant de auteur zichtbaar in beeld – maar dit terzijde – en op de voorkant een afbeelding van de Eiffeltoren. Hij had een jaar lang Franse les bij me gevolgd, vandaar. Hij had iets voor in het boek geschreven. Toen hij in de boekhandel een paar pagina’s had opengeslagen was hij op lieve dingen gestuit. En dat wenste hij mij ook toe, veel lieve dingen. Ik op mijn beurt vond dat natuurlijk heel lief van hem.

Doorgaans vind ik dingen niet zo snel lief. Ik ben van nature nogal kritisch ingesteld. Zo keken wij met een verschillende blik naar dezelfde films. Hij vond het dan een lieve film, ik viel over het gebrek aan daadkracht van de hoofdrolspeler. Maar nu was ik verliefd en ging ik gretig op zoek naar de lieve woorden in het boek.

Het boek is echter niet zo heel erg lief. Het is een boek over moord. En incest. En seks. Maar dan seks met een rauw randje: overspel, een triootje, en incest dus. Het is ook een boek over volwassen worden en levenslopen. En over literatuur. De roman zit vol literaire verwijzingen. De geciteerde fragmenten van de Provençaalse dichter De Born en de Griekse dichter Lycophron zijn uiterst gewelddadig.

De personages ogen op het eerste gezicht wel sympathiek. In het eerste deel maken we kennis met de twintigjarige dichter en literatuurstudent Adam Walker, die op een feestje een Frans stel ontmoet: de zeer aimabele hoogleraar Rudolf Born en zijn vriendin Margot. Maar al snel blijkt de toch enigszins excentrieke Born er provocerende politieke opvattingen op na te houden en culmineren zijn excessieve woede-uitbarstingen in de moord op de achttienjarige Cedric Williams. Het is pure zelfverdediging, dat moment dat Born zijn stiletto uit zijn binnenzak tevoorschijn haalt en de jongen die Born en Walker in een wat donkere New Yorkse straat met een pistool bedreigt, in zijn buik steekt. Maar in tegenstelling tot de geschrokken Walker reageert hij erg koelbloedig. Na een korte woordenwisseling is het dan ook Walker die wegrent om een ambulance te bellen en als hij terugkomt zijn zowel Born als het slachtoffer verdwenen. Later wordt het lijk van de jongen teruggevonden in een park even verderop, doorboord met meer dan twaalf messteken.

Mede door een dreigbriefje van Born wacht Walker enige dagen voordat hij uiteindelijk verteerd door schuldgevoel – ‘het dieptepunt in mijn loopbaan als mens’ – en angst naar de politie stapt met het verhaal. En dan is het te laat: Born heeft zich inmiddels uit de voeten gemaakt en bevindt zich veilig in Parijs. Auster raakt op dit punt aan een belangrijk thema van deze roman: hoe lief zijn zijn personages en – één letter minder – hoeveel lef hebben ze? Als lezer neem je Walker overigens (nog) niets kwalijk, en leef je mee met diens gewetensnood. Walker is een goed mens, zo wordt keer op keer onderstreept. Maar heel langzaam, haast onmerkbaar, treedt er een kentering op. De gehanteerde verteltechniek in het tweede deel (jij in plaats van ik), creëert meer afstand ten opzichte van de hoofdpersoon en deze afstand maakt het mogelijk zijn seksuele drijfveren te beschrijven. Het derde deel gaat daarin nog een stapje verder en we zien de sympathieke Walker ten prooi vallen aan wraakgevoelens die ook zijn harde en gemene kant naar boven doen komen. Auster legt zo op subtiele wijze de duistere kanten van zijn personage bloot.

Maar Auster doet meer. Zoals het perspectief en daarmee de afstand tot het personage van ik naar jij naar hij kantelt, zo kantelt ook de kwestie van de geloofwaardigheid van het verhaal. Die twijfel over de scheidslijn tussen feit en fictie wordt door Auster al op de eerste bladzijden van zijn roman gezaaid, als Walker over zijn ontmoeting met Born en Margot opmerkt:

‘De waarheid was dat ik nog nooit zulke mensen was tegengekomen, en omdat die twee me zo wezensvreemd waren, zo onbekend in hun affect, leken ze hoe langer ik met hen praatte steeds onwerkelijker te worden – alsof het denkbeeldige personages waren in een verhaal dat zich afspeelde in mijn hoofd.’

Al vertellende laat zijn herinnering Walker af en toe in de steek, maar het valt je als lezer nauwelijks op, meegesleurd als je wordt in het spannende relaas dat hij vertelt, met een grote precisie aan details.

Na de eerste zestig bladzijden blijkt dit relaas het eerste deel van een manuscript dat Walker aan het eind van zijn leven probeert te schrijven. Hij stuurt het op naar zijn oude studievriend Jim Freeman, die nu de verteller wordt, en vraagt hem om tips om zijn writer’s block te doorbreken. Die tip wordt gegeven en opgevolgd zoals we hebben gezien: stap af van de soms te persoonlijke ik-vorm. Het tweede deel over de zomer die Walker in NewYork doorbrengt samen met zijn zus Gwyn, wordt gevolgd door een derde deel, een bundel onaffe aantekeningen. Helaas heeft Walker zijn werk niet meer kunnen voltooien voor zijn dood en wat wij te lezen krijgen is de bewerking van die aantekeningen tot een leesbaar stuk proza door Freeman, zelf een gevierd schrijver.

En daarmee is verhalen vertellen het eigenlijke thema van deze vijftiende roman van Auster. Als lezer word je steeds uit de verhaallijn getrokken en bewust deelgenoot gemaakt van het schrijfproces en de keuzes die daarin gemaakt worden. Wat zo veelbelovend begon als het persoonlijke en waarheidsgetrouwe verslag van de belevenissen van student Adam Walker in het voorjaar van 1967, wordt langzamerhand ondermijnd door de vraag: wat is echt en wat is verzonnen? Deze vraag bereikt een hoogtepunt als Gwyn de gebeurtenissen van het tweede deel ontkent en Jim ons tegen het einde van de roman verzekert dat alle namen, inclusief die van hemzelf, gefingeerd zijn. Zo zijn de feiten op losse schroeven komen te staan en het domein van de fictie binnengeloodst. Het dagboekfragment waarmee deze ontwrichtende roman van Auster eindigt is helaas een overbodige coda: het voegt slechts meer van hetzelfde vanuit nog weer een ander perspectief toe.

Een beetje teleurgesteld las ik het boek uit. Intussen was mijn kortstondige relatie ook gekanteld, nauwelijks merkbaar in het begin, en vervolgens van feit in fictie veranderd, althans, ik wist niet meer wat ik van de feiten moest denken. Ik was 38 geworden, mijn geliefde was de 50 net gepasseerd en kort daarvoor heel hard weggerend. Omdat hij bindingsangst had, of het kon ook verlatingsangst zijn, zo had hij mij op zijn vlucht nog haastig uitgelegd. Een beetje meer lef was me liever geweest.

(zomer 2010)